Vài suy nghĩ sau diễn đàn kinh tế mùa xuân 2014

TQ. Cứ mỗ năm 2 lần, UB kinh tế của Quốc Hội tổ chức Diễn đàn kinh tế (mùa xuân & mùa thu) thu hút đông đảo các chuyên gia kinh tế, các lãnh đạo quản lý đã nghỉ hưu và đương chức, đại diện các vụ, viện tham gia. Tại các diễn đàn này, các chuyên gia có uy tín như Trương Đình Tuyển, Lê Đăng Doanh, Trần Đình Thiên, Phạm Chi Lan, Nguyễn Sĩ Dũng, Nguyễn Đình Cung … có rất nhiều ý kiến tâm đắc góp ý cho Quốc Hội và Nhà nước về nhiều vấn đề mà nổi trội nhất là về cải cách thể chế nhằm đưa nền kinh tế đất nước ra khỏi khủng hoảng, thực hiện mục tiêu năm 2020 Việt Nam trở thành nước công nghiệp phát triển.

Có thể nói, những cải cách gần đây, như tái cơ cấu các DNNN, tài chính ngân hàng … đều đã được các chuyên gia phát biểu trong các diễn đàn trước đây. Tuy nhiên hình như ý kiến của họ được tiếp thu quá chậm và có vẻ lúng túng vì thế đôi khi mất thời cơ. Chỉ còn 5 năm nữa là đến mốc trở thành nước Công nghiệp hóa rồi, liệu Việt Nam có thực hiện được chiến lược phát triển kinh tế đã đề ra, trong khi đã có chuyện gia nhận định Việt Nam đã rơi vào bẫy thu nhập trung bình ?

Phản ánh tình trạng trên, vừa qua tại Diễn đàn Kinh tế Mùa xuân 2014 (tổ chức tại Quảng Ninh) đã sới lên một vấn đề mang tính thời đại, nhưng lại khiến các nhà quản lý, lãnh đạo, các chuyên gia kinh tế lúng túng tranh cãi và đau đầu bởi cả khái niệm lẫn nội hàm của nó- cải cách thể chế!

Sau đây là bài viết của Kỳ Duyên đăng trên tuần Việt Nam :

ngàn tỷ, ấn tượng trong tuần, Kỳ Duyên, người Việt, trưởng thành, kinh tế VN
Việt Nam phải leo vượt “con dốc” về đổi mới tư duy và thể chế kinh tế.

Khái niệm này từ xưa vốn bị coi là nhạy cảm. Giờ nó được “đụng chạm” đến như một điều hiển nhiên, chứng tỏ sự đổi thay trong chính nhận thức của những nhà quản lý xã hội, trước sự tụt hậu và sự đòi hỏi phát triển của nước Việt thời hội nhập. Thông điệp đầu năm 2014 của người đứng đầu CP cũng đã lần đầu tiên đề cập đến vấn đề này.

Trước đó, năm 2013, tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2013, thực trạng kinh tế tăng trưởng chậm, trì trệ kéo dài và nguy cơ tụt hậu đã được các chuyên gia đưa ra phân tích “kinh tế VN vẫn trong lộ trình xuống đáy” (VnExpress, ngày 26/9/2013).

Một năm đã qua, và đến năm 2020, VN sẽ cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại, vậy mà xem ra kinh tế VN không hề có bước tiến triển. Hơn nữa mới đây, một thông tin khiến VN rất lấy làm hổ thẹn. Đó là Campuchia đã sản xuất được chiếc xe ô tô đầu tiên mang tên Angkor EV 2014, chạy bằng điện và điều khiển bằng điện thoại thông minh.

Trong khi đó, tại VN, các hãng Mazda và Ford đều đã phải từ bỏ những dự án từ 700 triệu đến 01 tỷ USD sản xuất ô tô, vì không thể tìm mua các linh kiện đơn giản như ốc vít, dây diện hay đồ nhựa. Nền kinh tế của một quốc gia mà không thể sản xuất được các linh kiện đơn giản, nền kinh tế đó không thể tự hát… em xinh em đứng một mình vẫn xinh được.

Còn theo ông Nguyễn Văn Phúc, Phó Chủ nhiệm UBKT của QH, mới đây, một chuyên gia người Nhật cảnh báo, VN đã rơi vào bẫy thu nhập trung bình!

Chính vì thế, cải cách thể chế trở thành tâm điểm bàn bạc của các nhà quản lý, các chuyên gia kinh tế tại Diễn đàn Kinh tế Mùa xuân 2014 năm nay. Nhưng, cái mục tiêu tưởng rất rõ ràng, đã khiến cho tất cả các đại biểu “bối rối” như học trò không thuộc bài.

TS Nguyễn Đình Cung – Viện trưởng Viện nghiên cứu quản lý kinh tế TƯ cho rằng, cần phải trả lời được các câu hỏi thể chế là gì, nội hàm cải cách thể chế bao gồm cái gì, đột phá thể chế là gì, tại sao nó khó đến thế khi tất cả chúng ta đều đồng thuận phải làm?

Theo TS Cung, “điểm nghẽn” của thể chế nằm ở chỗ vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường hiện nay không còn phù hợp, nhưng chúng ta lại rất ít bàn thảo đến đổi mới vai trò của Nhà nước và quan hệ giữa Nhà nước và thị trường, vì vậy chưa có đổi mới thể chế toàn diện và hệ thống.

Còn theo TS Trần Du Lịch, nếu Nhà nước vẫn cạnh tranh thị trường, không thực hiện chức năng hỗ trợ thị trường thì không cải cách được (Một thế giới, 29/4).

Nhưng cải cách như thế nào, thì chưa đại biểu nào đưa ra được các giải pháp căn cơ, mặc dù ai cũng thấy đây là thời điểm thích hợp nhất. Thậm chí, như ông Nguyễn Văn Phúc: Nước đã đến chân rồi, không thể không làm!

Làm thế nào, thì không ai biết!

Không khó hiểu về sự lúng túng đó, nếu chúng ta nhìn ngược lại quá khứ,  ngược lại hành trình đổi mới gần 30 năm trở lại đây.

Từ cơ chế bao cấp, VN đổi mới sang cơ chế kinh tế thị trường định hướng XNCN. Đây là một khái niệm quá mới mẻ với VN, mà cho đến gần đây, người đứng đầu CP cũng phải thừa nhận mô hình này “chưa có tiền lệ”. Thời điểm đó, đã từng có không ít bài viết mang tính lý luận đặt nền tảng cho mô hình kinh tế thị trường XNCN, nhưng dường như các bài viết lý luận kiểu đó chỉ… để gió cuốn đi, không khiến ai tâm phục khẩu phục.

Thực tiễn của vai trò kinh tế Nhà nước chủ đạo, ở góc độ nào đó, vẫn là sự “nối dài” cơ chế xin- cho từ thời bao cấp, trong các tập đoàn kinh tế lớn, các DNNN, và là nơi sinh nở ký sinh rất nhanh tệ nạn tham nhũng, hình thành nên những nhóm lợi ích thâu tóm quyền lợi.

Chính vì vậy, tái cơ cấu kinh tế là một chủ trương cần thiết, không chỉ thiết lập lại môi trường cạnh tranh kinh doanh sòng phẳng, lành mạnh, bình đẳng, mà còn là một giải pháp ngăn chặn, hạn chế bớt tệ nạn tham nhũng.

Nhưng tái cơ cấu kinh tế, và rộng hơn, cải cách thể chế kinh tế, không thể không gắn liền với cải cách thể chế, trong đó đặc biệt vai trò pháp luật phải được thượng tôn.

Từ đây, những vật cản của cải cách thể chế không hẹn mà gặp cũng bắt đầu xuất đầu lộ diện.

Vật cản trước nhất là lý luận. Người Việt vốn rất yếu về lý luận, và coi thường lý luận. Mà sự du nhập lý luận thể chế chính trị và kinh tế, do những hoàn cảnh lịch sử khách quan của dân tộc, cũng đầy ngộ nhận và ấu trĩ. Xây dựng một chủ thuyết lý luận về kinh tế thị trường định hướng XNCN đang là một dấu hỏi to tướng, cho hôm nay và cho cả… hậu thế nước Việt.

Tại Diễn đàn Kinh tế Mùa xuân 2014, Phó Chủ nhiệm UBKT của QH Nguyễn Văn Phúc cho rằng, chúng tôi thống nhất với các chuyên gia, không nặng về lý thuyết mà sẽ “tấn công” thẳng vào các nút thắt thể chế và đề xuất, khuyến nghị các giải pháp tháo gỡ, tạo ra các “động lực thể chế” cho phát triển. Để làm sao sau Diễn đàn sẽ có một số kiến nghị cụ thể, “gạch đầu dòng” các hành động cần làm và “có thể làm được” để cải cách thể chế không còn chỉ là thông điệp, nghị quyết mà đi vào thực tế cuộc sống.

Chính vì thế người viết bài này rất nghi ngờ sự thành công của các giải pháp cải cách thể chế, khi nền tảng lý luận làm định hướng chưa thật sự vững chắc. Khi bản thân mô hình kinh tế … ảo vọng như chiếc lá diêu bông của thi sĩ Hoàng Cầm, khiến Bộ trưởng KH& ĐT Bùi Quang Vinh đã phải nói thẳng, làm gì có cái thứ đó mà đi tìm.

Vật cản thứ hai, chính là tệ nạn tham nhũng gắn với các nhóm lợi ích. Nếu như tệ nạn này không bị diệt trừ, thực chất không thể tái cơ cấu thành công, góp phần tích cực tác động vào cải cách thể chế trong mối quan hệ hữu cơ, giữa thể chế và cải cách kinh tế.

Vật cản thứ ba, nếu nói cải cách thể chế, mà pháp luật không được thượng tôn, vẫn phải chịu sự chi phối của chính quyền do cấu trúc tổ chức nặng tính hành chính, rút cuộc, vai trò cán cân công lý vẫn chỉ là hình thức. Khi đó, xã hội khó có thể ổn định, nền văn minh khó có thể thiết lập, và “văn hóa tham nhũng” vẫn mặc sức hoành hành.

Vật cản cuối cùng, nhưng lại mang tính “lô cốt”, quyết định thành bại của công cuộc cải cách thể chế. Đó là tư duy ý thức hệ mang dấu ấn xơ cứng, trì trệ, tụt hậu so với đòi hỏi đổi mới để phát triển của nước Việt.

Tư duy đột phá cần sự xuất hiện của cá nhân “anh hùng làm nên thời thế”. Nhưng như cố GS kinh tế Đặng Phong đã từng nghiên cứu và phát hiện, trong quá khứ, một đặc điểm của tư duy đổi mới cơ chế quản lý năm 1986 là không tập trung vào một cá nhân nào, mà cùng lúc, thành một trào lưu trong những cán bộ lãnh đạo cốt cán, biến thành một xu thế không thể đảo ngược.

Toàn bộ Diễn đàn Kinh tế Mùa xuân năm nay, đáng chú ý nhất là tư tưởng rành mạch của cựu Bộ trưởng Thương mại Trương Đình Tuyển: Tôi nghĩ, đã đến lúc thừa nhận xã hội dân sự. Bản chất của nhà nước mang tính quan liêu, để khắc phục quan liêu thì cần phát huy vai trò của xã hội dân sự.

Theo ông Tuyển, thể chế kinh tế thị trường hiện đại phải bao gồm thị trường, nhà nước và xã hội dân sự. Đã đến lúc phải thấy xã hội dân sự là sản phẩm của sự phát triển dân chủ, mà sự phát triển dân chủ có tính quy luật. Ngay thông điệp đầu năm 2014 của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng cũng đã đề cập, dân chủ là xu thế khách quan trong sự phát triển của loài người. Đã thừa nhận là xu thế khách quan thì phải mở rộng dân chủ, đương nhiên phải tôn trọng vai trò của xã hội dân sự. Nếu xã hội dân sự có thể tham gia xây dựng chính sách, phản biện chính sách và giám sát quá trình thực hiện thì nó sẽ hỗ trợ khắc phục những hạn chế của thị trường và sự quan liêu của nhà nước”(KinhteSaiGon.Online, 09/5)

Đó là một chiếc kiềng ba chân vững chãi của một xã hội có nền kinh tế thị trường thực chất và đúng nghĩa. Là tiền đề để VN bình đẳng hội nhập, tham gia Hiệp định đối tác Kinh tế chiến lược xuyên Thái Bình Dương (TPP). Nhưng liệu bao giờ chiếc kiềng ba chân này, như câu thần chú… “Kiềng ơi, mở cửa” biến thành hiện thực?

Còn Phó GS. TS Lê Xuân Bá, cũng thẳng thắn không kém: Cái gì có lợi cho đất nước cho dân tộc thì làm, cái gì không lợi thì bỏ, không câu nệ.

Chợt nghĩ tới những ngày xót xa này, cả nước Việt đang phải đối mặt với sự khiêu khích của TQ, nghĩ tới sự thăng trầm của dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước, giữ nước.

Vì sao trong quá khứ, nước Việt có thể thành công trong những cuộc chiến chống ngoại xâm, bảo vệ chủ quyền, tự do, độc lập dân tộc. Mà trong hiện tại lại không mấy thành công với việc phát triển đất nước, đưa đất nước hội nhập?

Và cũng chợt nghĩ tới câu thơ triết lý buồn mà thành linh nghiệm của cụ Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu hơn trăm năm trước đây, từ lúc dân VN chỉ có 25 triệu, nay đã 90 triệu, nhưng dường như vẫn chưa … trưởng thành trong tư duy: Dân 25 triệu ai người lớn/ Nước 4000 năm vẫn trẻ con.

  • Kỳ Duyên

 

This Post Has 0 Comments

Leave A Reply